درسنامه آموزشی کار و فناوری کلاس هفتم

8-1- مفهوم نقشه و کاربرد نقشه

نقشه زبانی گویا، زنده و روشن برای انتقال ذهنیات و افکار طراحان به سازندگان و تولیدکنندگان در زمینه‌هایی مانند برق، ساختمان، مکانیک و غیره است.

در آن زمان که هنوز خط و نوشتن اختراع نشده بود، زبان تصویری (نقشه) می‌توانست افکار و ذهنیات بشر را منتقل سازد. برای مثال تصاویر حک شده روی تخته سنگ‌ها و دیواره غارها تأیید کنندهٔ این مطلب است.

شاید شما نیز مانند بیشتر افراد، برای پیدا کردن نشانی جایی از شهر، از نقشه استفاده کرده باشید. بیشتر مهندسان برای دادن مشخصات ظاهری طرح یا ایده‌ای که به فکرشان می‌رسد، نقشهٔ آن را ارائه می‌کنند. کارگران فنی هنگامی که می‌خواهند طرحی را پیاده کنند یا دستگاهی را نصب کنند، اطلاعات لازم را از روی نقشهٔ آن می‌خوانند.

شما نیز برای انجام برخی از کارهای روزانه، یا نصب و کار با دستگاهی که تازه خریده‌اید، نیاز دارید نقشه‌های کتابچهٔ راهنمای آن را بخوانید (شکل زیر).

8-2- ابزارهای نقشه‌کشی

مجموعه وسایلی که نقشه به کمک آن‌ها ترسیم می‌شود را ابزارهای نقشه‌کشی گویند. ابزارهای مورد نیاز این پودمان در ادامه آورده شده است.

مداد: برای ترسیم نقشه‌های مقدماتی و دست آزاد از مداد استفاده می‌شود. مدادها دارای سختی و سیاهی‌های متفاوتی هستند. دو نوع رایج مدادهای نقشه‌کشی «مداد معمولی» و «مداد نوکی» (اتود) است. نرم‌ترین و پررنگ‌ترین آن‌ها $8B$ و سخت‌ترین و کم‌رنگ‌ترین آن‌ها $9H$ است. برای ترسیم نقشه‌ها می‌توان از مدادهای معمولی یا HB استفاده کرد (شکل 2-8).

مدادتراش: برای تراشیدن و تیزکردن نوک مغز مداد، از انواع مدادتراش استفاده می‌شود (شکل 3-8).

پاک‌کن: برای پاک کردن و زدودن خط‌های مدادی و مرکبی به‌کار می‌رود (شکل 4-8).

پرگار: برای ترسیم دایره و قسمت‌هایی از آن و همچنین برای رسم منحنی‌ها از پرگار استفاده می‌شود (شکل 5-8).

خط‌کش: ابزاری است که برای ترسیم خطوط در نقشه‌کشی به‌کار می‌رود. در اندازه‌های گوناگون وجود دارد. در این پودمان بهتر است از خط‌کش با اندازه‌های 20 و 30 سانتی‌متری استفاده کنید (شکل 6-8).

گونیا: ابزاری است که برای ترسیم خط‌های عمودی و تحت زاویه به‌کار می‌رود. دو گونیای مهم و موجود در نقشه‌کشی، اوّلی معروف به 45 درجه ($45\times 45$) و دومی 30 یا 60 درجه ($30\times 60$) است که هر کدام کاربردهای بسیار زیادی دارند (شکل 7-8).

نقاله: زاویه با نقاله اندازه‌گیری می‌شود. نقاله‌های رایج در نقشه‌کشی 180 و 360 درجه هستند (شکل 8-8).

کاغذ: نقشه روی کاغذ مناسب رسم می‌شود. در ابتدای کار نقشه‌کشی، از کاغذهای مدرج استفاده می‌شود. مثل کاغذ شطرنجی و کاغذ میلی‌متری و غیره (شکل‌های 9-8 و 10-8).

کاغذ دارای اندازه‌های استاندارد است. در این پودمان از استاندارد گروه A استفاده می‌شود. در شکل 11-8 اندازه‌های استاندارد مربوط به این گروه کاغذ آورده شده است.

8-3- روش کشیدن شکل‌های ساده با دست

یکی از توانایی‌های مورد نیاز برای نقشه‌کشی، توانایی کشیدن خط و شکل‌های هندسی است. در اینجا چند کار برای افزایش توانایی شما برای کشیدن خط راست، خط خمیده و دایره ارائه می‌شود.

8-4- روش کشیدن شکل‌های ساده با استفاده از ابزار نقشه‌کشی

8-5- انواع خط در نقشه

برای جلوگیری از پیچیده شدن نقشه و آسانی نقشه‌خوانی، خط‌های گوناگونی در نقشه به‌کار برده می‌شود. به شکل 19-8 توجه کنید. در این شکل، حالت‌های متفاوتی از کاربرد خط معرفی شده‌اند. در کنار نام برخی از خط‌ها حروف الفبا آمده است. توضیح آن‌ها در جدول 2-8 آمده است.

جدول 2-8- کاربرد انواع خط در نقشه‌کشی

	نام و شکل خط	کاربرد خط
الف	خط اصلی یا خط دید	لبه‌های جسم، خطوط بیرونی تصویر
خط ضخیم
ب	خط‌چین یا خط ندید	برای نمایش لبه‌های داخلی یا پشت جسم
خط میانه
پ	خط محور	نمایش محور
خط نازک
ت	خط نازک	خطوط اندازه، هاشور، خطوط کمکی
خط نازک

ترسیم هر خط با توجه به نوع کاربرد آن باید با حوصله و دقت و ابزار مناسب صورت گیرد. چگونگی ترسیم هر یک از خطوط موجود در جدول 3-8 نشان داده شده است. در شکل 20-8 نیز نمونه‌ای از یک نقشهٔ ترسیم شدهٔ خوب و ضعیف آورده شده است.

جدول 3-8- چگونگی ترسیم خطوط

نام و شکل خط	ضخامت	مشخصات ترسیم
خط اصلی	0/7
خط‌چین یا خط ندید	0/5
خط تقارن یا خط محور	0/35

8-6- سه نما

در شکل 21-8 تصویر سه بعدی یک جسم دیده می‌شود. این شکل گویای همهٔ بخش‌های این جسم نیست. جسم‌ها و قطعه‌ها دارای پیچیدگی‌هایی هستند که در نقشهٔ سه بعدی نمی‌توان به آن‌ها پی برد، برای رفع این مشکل از تصویرهای دو بعدی استفاده می‌شود. لذا باید نمای روبه‌رو، نمای بالا و نمای جانبی هر شکل را به صورت دو بعدی ترسیم کنید.

مرحله‌های بررسی، تعیین و ترسیم نماهای رو‌به‌رو، بالا و جانبی در شکل‌های 22-8 تا 24-8 آمده است.

پس از بررسی و تعیین نماهای قطعه، باید نماها را طبق استاندارد، مطابق شکل 25-8 در کنار هم ترسیم کنید. دقت شود که پس از رسم نمای روبه‌رو، نمای بالا را در پایین آن ترسیم کنید و نمای جانبی (دید از چپ) را نیز در سمت راست نمای روبه‌رو بکشید. به این نقشه سه نما گفته می‌شود.

8-7- اندازه‌گذاری

هر جسمی دارای طول، عرض و ارتفاع است. تعیین و درج اندازه این بعدها روی نقشه، «اندازه‌گذاری» نام دارد. شکل 27-8 سه نمای یک مکعب مستطیل را نشان می‌دهد. تصویرهای فوق دارای اندازه‌گذاری هستند. در اینجا چند نشانه مشاهده می‌شوند که عبارت است از:

الف- خط رابط یا کمکی: خطی است نازک و پیوسته که باید به محل اندازه بچسبد. طول خط رابط 7 تا 10 میلی‌متر است.
ب- خط اندازه: خطی است نازک و پیوسته موازی با خط اصلی که حدود 1 تا 2 میلی‌متر عقب‌تر (پایین‌تر) از انتهای خط رابط ترسیم می‌شود.
پ- فلش یا سهمی اندازه: در انتهای خط اندازه رسم می‌شود و طول آن تقریباً 3 میلی‌متر است.
ت- عدد اندازه: عددی است که باید در وسط و بالا روی خط اندازه به فاصله 0/5 میلی‌متر از آن نوشته شود. ارتفاع این عدد معمولاً برابر طول فلش است. در صنعت مکانیک معمولاً واحد اندازه میلی‌متر است بنابراین از نوشتن آن خودداری می‌شود.

8-8- مقیاس

همیشه ترسیم تصویرهایی از جسم به اندازه واقعی (حقیقی) امکان‌پذیر نیست. برای ترسیم قطعه‌های کوچکی مثل چرخ‌دنده‌های ساعت مجبورید نقشه جسم را چند برابر بزرگ‌تر ترسیم کنید و برای قطعه‌های بزرگی مانند میز مجبورید نقشه جسم را چند برابر کوچک‌تر ترسیم کنید. برای این منظور بایستی از مقیاس استفاده کنید.

مقیاس را اختصاراً با «Sc» نشان می‌دهند.
رابطه مقیاس عبارت است:

انواع مقیاس‌های استاندارد

مقیاس واحد (1:1): اگر نقشه ترسیم شده دقیقاً به اندازه جسم باشد با مقیاس واحد یا یک به یک ترسیم شده است.
مقیاس کاهشی (کوچک کردنی): اگر ابعاد قطعه بزرگ باشد، اندازه‌های آن به نسبت معینی کوچک‌تر ترسیم می‌شوند. مقیاس‌های کاهشی عبارت است از: $1:10,1:5,1:2$ و غیره.

مقیاس افزایشی (بزرگ کردنی): اگر ابعاد قطعه کوچک باشد، اندازه‌های آن به نسبت معینی بزرگ‌تر ترسیم می‌شوند. مقیاس‌های افزایشی عبارت است از: $10:1,5:1,2:1$ و غیره.

در شکل 29-8 یک قطعه با مقیاس‌های واحد، کاهشی و افزایشی نشان داده شده است.

8-9- پروژه

نقشهٔ پروژه کار با چوب گروه خود را به‌وسیلهٔ ابزار نقشه‌کشی با مقیاس 1:2 ترسیم کنید و سپس اندازه‌گذاری کنید.